इराण-इस्रायल युद्धामुळे तेल संकट? भारताकडे किती दिवसांचा साठा आणि कोणत्या देशांतून येते तेल
मध्यपूर्वेत इराण-इस्रायल आणि अमेरिकेतील वाढत्या तणावामुळे जागतिक तेल बाजारात मोठी अस्थिरता निर्माण झाली आहे. स्ट्रेट ऑफ होर्मुझ हा महत्त्वाचा तेलमार्ग बंद झाल्यास भारतावर मोठा परिणाम होऊ शकतो. मात्र सध्या भारताकडे काही आठवड्यांसाठी पुरेल इतका तेलसाठा असल्याची माहिती समोर आली आहे.
मध्यपूर्वेतील युद्धामुळे जागतिक तेल बाजार हादरला
इराण, इस्रायल आणि अमेरिका यांच्यातील वाढत्या संघर्षामुळे संपूर्ण जगाचे लक्ष मध्यपूर्वेकडे लागले आहे. या संघर्षाचा सर्वाधिक परिणाम जागतिक ऊर्जा बाजारावर होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
विशेषतः होर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) हा कच्च्या तेलाच्या वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा मार्ग मानला जातो. या मार्गातून जगातील मोठ्या प्रमाणात तेलाची वाहतूक होते. त्यामुळे या मार्गावर अडथळा निर्माण झाल्यास अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकतो.
भारत किती तेल आयात करतो?
भारत हा जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचा कच्च्या तेलाचा आयातदार देश आहे. देशातील ऊर्जा गरज भागवण्यासाठी भारताला मोठ्या प्रमाणावर परदेशातून तेल आयात करावे लागते.
अंदाजानुसार भारत आपल्या गरजेपैकी जवळपास ८८ टक्के कच्चे तेल आयात करतो. यातील मोठा हिस्सा पश्चिम आशियातील देशांकडून येतो.
दररोज भारत सुमारे ५० लाख बॅरल कच्चे तेल आयात करतो. त्यातील जवळपास निम्मे तेल होर्मुझ सामुद्रधुनीच्या मार्गाने भारतात पोहोचते. त्यामुळे हा समुद्री मार्ग भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
भारताकडे किती दिवसांचा तेलसाठा आहे?
मध्यपूर्वेतील तणाव वाढत असताना भारताकडे उपलब्ध तेलसाठ्याबाबतही चर्चा सुरू आहे.
ऊर्जा बाजार विश्लेषकांच्या मते भारताकडे सध्या सुमारे ४५ दिवसांपर्यंत पुरेल इतका कच्च्या तेलाचा साठा उपलब्ध आहे. यामध्ये रिफायनरीतील साठा, देशातील धोरणात्मक पेट्रोलियम भांडार आणि आधीच मार्गस्थ असलेली तेलवाहू जहाजे यांचा समावेश आहे.
काही अहवालांनुसार भारताकडे क्रूड ऑइल आणि पेट्रोलियम उत्पादनांचा मिळून जवळपास ७४ दिवसांचा साठा असल्याचेही सांगितले जाते. त्यामुळे अल्पकालीन संकटात देशाला मोठी अडचण येण्याची शक्यता कमी मानली जाते.
भारत कोणत्या देशांकडून तेल आयात करतो?
भारत तेल आयातीसाठी अनेक देशांवर अवलंबून आहे. प्रमुख पुरवठादार देशांमध्ये पुढील देशांचा समावेश होतो:
-
सौदी अरेबिया
-
संयुक्त अरब अमिराती (UAE)
-
इराक
-
कुवैत
-
कतार
-
रशिया
या देशांपैकी अनेक देशांचे तेल जहाजांद्वारे होर्मुझ सामुद्रधुनीतून भारतात येते. त्यामुळे या मार्गावर संकट निर्माण झाल्यास पुरवठा साखळीवर तात्पुरता परिणाम होऊ शकतो.
होर्मुझ सामुद्रधुनीचे महत्त्व काय?
होर्मुझ सामुद्रधुनी ही फारसच्या खाडीला अरबी समुद्राशी जोडणारी अरुंद पण अत्यंत महत्त्वाची समुद्री वाट आहे.
जागतिक कच्च्या तेलाच्या व्यापारातील मोठा हिस्सा या मार्गातून जातो. त्यामुळे येथे युद्ध, हल्ले किंवा जहाजवाहतुकीवर निर्बंध आले तर जागतिक तेलपुरवठ्यावर मोठा परिणाम होऊ शकतो.
भारताचे पर्यायी पर्याय
मध्यपूर्वेत तणाव वाढल्यास भारत पर्यायी देशांकडून तेल आयात वाढवू शकतो.
रशिया, अमेरिका, पश्चिम आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिकेतील काही देशांकडून अतिरिक्त तेल खरेदी करून पुरवठा स्थिर ठेवण्याचा प्रयत्न केला जाऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन संकटातही भारत ऊर्जा सुरक्षेसाठी पर्याय शोधू शकतो.
