एल निनोचा मोठा धोका! 2026 चा मान्सून कमकुवत राहणार? शेतकऱ्यांसाठी धोक्याची घंटा

2026 च्या मान्सूनबाबत वाढली चिंता

देशातील शेतकरी आणि कृषी क्षेत्रासाठी महत्त्वाची बातमी समोर आली आहे. 2026 चा नैऋत्य मान्सून सरासरीपेक्षा कमी राहण्याची शक्यता हवामान तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.

एल निनोच्या वाढत्या प्रभावामुळे पावसात तूट निर्माण होऊ शकते, असा अंदाज हवामान विभाग आणि अनेक आंतरराष्ट्रीय मॉडेल्सनी वर्तवला आहे. यामुळे खरीप हंगाम, अन्नधान्य उत्पादन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

एल निनो म्हणजे नेमकं काय?

El Niño हा प्रशांत महासागरातील तापमानवाढीशी संबंधित हवामानाचा प्रकार आहे.

जेव्हा मध्य आणि पूर्व प्रशांत महासागरातील पाण्याचं तापमान वाढतं, तेव्हा जागतिक हवामान चक्रात मोठे बदल होतात. भारतात याचा सर्वाधिक परिणाम मान्सूनवर दिसून येतो. एल निनोमुळे पावसाळी वारे कमकुवत होतात आणि पर्जन्यमान घटण्याची शक्यता वाढते.

यंदा किती पाऊस कमी होऊ शकतो?

काही हवामान मॉडेल्सनुसार 2026 मध्ये पाऊस दीर्घकालीन सरासरीच्या (LPA) सुमारे 92 ते 94 टक्क्यांपर्यंत मर्यादित राहू शकतो.

याचा अर्थ देशातील अनेक भागांत पावसाची कमतरता जाणवू शकते. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, 90 टक्क्यांपेक्षा कमी पाऊस झाल्यास परिस्थिती गंभीर बनू शकते.

खरीप हंगामावर सर्वाधिक परिणाम

भारतीय शेती मोठ्या प्रमाणावर मान्सूनवर अवलंबून आहे. देशातील जवळपास 70 टक्के वार्षिक पर्जन्य जून ते सप्टेंबर या काळात होतो.

विशेषतः खरीप हंगामातील भात, सोयाबीन, कापूस, डाळी आणि मका यांसारख्या पिकांवर कमी पावसाचा मोठा परिणाम होऊ शकतो. पेरणी उशिरा होणे, उत्पादन घटणे आणि सिंचनावरील खर्च वाढणे अशी परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेलाही फटका

कमी पावसाचा परिणाम केवळ शेतीपुरता मर्यादित राहत नाही.

ग्रामीण बाजारपेठ, खतं, बियाणं, ट्रॅक्टर विक्री, दुचाकी विक्री आणि रोजगारावरही त्याचा परिणाम होतो. मागील एल निनो वर्षांमध्ये ग्रामीण मागणीत मोठी घट झाल्याचं आर्थिक अहवालांमध्ये नमूद करण्यात आलं आहे.

महागाई वाढण्याची भीती

अन्नधान्य उत्पादन घटल्यास देशात महागाई वाढू शकते.

भाज्या, डाळी, खाद्यतेल आणि धान्यांच्या किमती वाढण्याची शक्यता तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. भारतीय रिझर्व्ह बँकेनेही एल निनो हा महागाईसाठी धोका ठरू शकतो, असा इशारा दिला आहे.

वीज उत्पादनावरही परिणाम

मान्सून कमकुवत राहिल्यास धरणांमधील पाणीसाठा कमी होऊ शकतो.

यामुळे जलविद्युत निर्मितीवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. देशातील वीज निर्मितीमध्ये जलविद्युत प्रकल्पांचा मोठा वाटा असल्याने ऊर्जा क्षेत्रावरही दबाव वाढू शकतो.

कोणते भाग अधिक धोक्यात?

हवामान मॉडेल्सनुसार उत्तर, पश्चिम आणि मध्य भारतातील भागांना सर्वाधिक फटका बसू शकतो.

पंजाब, हरियाणा, राजस्थान, महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश आणि गुजरातमधील काही भागांत पावसाची कमतरता अधिक जाणवू शकते. तर ईशान्य भारत आणि काही दक्षिणेकडील भागांत तुलनेने चांगला पाऊस होण्याची शक्यता आहे.

भारतीय महासागर डिपोल ठरणार महत्त्वाचा

तज्ज्ञांच्या मते, Indian Ocean Dipole (IOD) हा घटक काही प्रमाणात एल निनोचा परिणाम कमी करू शकतो.

जर IOD सकारात्मक राहिला तर भारताला अतिरिक्त ओलावा मिळू शकतो. मात्र सध्या IOD तटस्थ स्थितीत असल्याचं सांगितलं जात आहे. त्यामुळे मान्सूनवरील धोका कायम असल्याचं तज्ज्ञांचं मत आहे.

2015-16 च्या एल निनोची आठवण

यापूर्वी 2015-16 मधील एल निनोमुळे भारतात गंभीर दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झाली होती.

त्या काळात मान्सून मोठ्या प्रमाणात कमी झाला होता आणि अनेक राज्यांमध्ये पाणीटंचाई निर्माण झाली होती. यंदाची परिस्थिती त्याच दिशेने जाऊ शकते, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.

शेतकऱ्यांसाठी काय उपाय?

कृषी तज्ज्ञांनी शेतकऱ्यांना काही महत्त्वाच्या सूचना दिल्या आहेत:

• कमी पाण्यात येणाऱ्या पिकांना प्राधान्य द्यावं
• पाणी साठवण आणि ठिबक सिंचनाचा वापर वाढवावा
• हवामानानुसार पीक नियोजन करावं
• विमा आणि पीक संरक्षण योजनांचा लाभ घ्यावा
• कृषी विभागाच्या सल्ल्यानुसार पेरणी करावी

सरकारसमोर मोठं आव्हान

कमकुवत मान्सून झाल्यास केंद्र आणि राज्य सरकारांसमोर मोठं आव्हान उभं राहू शकतं.

शेती उत्पादन, महागाई, रोजगार आणि अन्नसुरक्षा यावर परिणाम झाल्यास आर्थिक दबाव वाढू शकतो. त्यामुळे सरकारकडून आगाऊ नियोजन आणि उपाययोजना सुरू झाल्याची माहिती समोर येत आहे.

पुढील काही आठवडे निर्णायक

हवामान तज्ज्ञांच्या मते, पुढील काही आठवड्यांत एल निनोची तीव्रता किती वाढते यावर मान्सूनचं अंतिम चित्र स्पष्ट होईल.

सध्या देशभरातील शेतकरी आणि कृषी क्षेत्राचं लक्ष आगामी मान्सून अंदाजाकडे लागलं आहे.